Polacy w Brazylii
Prawo, inwestycje, mentalność i przyszłość relacji Polska–Brazylia
Rozmowa z Markiem Łosiem – prawnikiem międzynarodowym, przedsiębiorcą i ekspertem rynku brazylijskiego
Poniższy materiał stanowi fragment obszernego wywiadu z Markiem Łosiem — prawnikiem działającym w wielu jurysdykcjach, ekspertem rynku brazylijskiego, twórcą projektu Apartamento Brasil oraz założycielem jednej z największych sieci szkół językowych w Europie – Moose. Pełna rozmowa ukaże się w najbliższych tygodniach w różnych mediach. Publikujemy rozszerzoną część dotyczącą realiów prawnych, inwestycyjnych, kulturowych i geopolitycznych, które determinują relacje między Polską a Brazylią.
Dziennikarz: Wielu prawników, przedsiębiorców i analityków, z którymi rozmawiałem przed tym wywiadem, mówiło wprost, że jest Pan prawdopodobnie najlepszym specjalistą od Brazylii – zarówno w obszarze prawa, jak i kultury – w Europie. Czy zgadza się Pan z takim określeniem?
Marek Łoś:
Szczerze mówiąc, takie określenia zawsze wywołują u mnie lekki uśmiech, ponieważ pojęcie „najlepszego eksperta” jest niezwykle trudne do zdefiniowania. Eksperckość nie polega na etykietach, lecz na zdolności rozumienia złożonych procesów i pomagania ludziom w realnych sytuacjach.
Być może rzeczywiście działam w obszarze, który jest w Europie stosunkowo niszowy – łączenie praktyki prawnej, działalności inwestycyjnej, analizy geopolitycznej i jednocześnie realnego życia między Brazylią a Europą nie jest częste. Natomiast nie postrzegam swojej pracy przez pryzmat rankingów.
Jeśli coś mnie wyróżnia, to raczej wieloletnia obserwacja momentów, w których dochodzi do zderzenia dwóch systemów myślenia: europejskiego i brazylijskiego. I właśnie w tym miejscu powstaje najwięcej błędów — ale też największe możliwości.
Dziennikarz: Zacznijmy od tego zderzenia. Dlaczego Polacy tak często mają trudności na początku swojej drogi w Brazylii?
Marek Łoś:
Ponieważ próbują interpretować Brazylię według reguł, które działają w Unii Europejskiej.
Europa stworzyła system oparty na harmonizacji — wspólne standardy prawne, uproszczone procedury, wzajemne uznawanie dokumentów, swobodny przepływ kapitału. W takim środowisku naturalnie rozwija się przekonanie, że świat funkcjonuje według podobnych zasad.
Brazylia jest zupełnie innym organizmem państwowym. To kraj o silnej tradycji formalizacji, głęboko zakorzenionym systemie regulacyjnym i odmiennym podejściu do ryzyka gospodarczego.
Dla Polaka największym szokiem jest nie to, że coś jest trudniejsze — lecz to, że logika działania jest inna.
Dziennikarz: Jak wygląda realna pomoc prawna dla Polaka?
Marek Łoś:
Przede wszystkim trzeba zrozumieć, że pomoc prawna w kontekście Brazylii rzadko polega wyłącznie na interpretacji przepisów. W większości przypadków zaczyna się od zmiany sposobu myślenia i zbudowania właściwego modelu działania jeszcze zanim pojawią się jakiekolwiek formalne dokumenty.
Polacy bardzo często przychodzą do prawnika dopiero wtedy, gdy pojawia się problem — podpisana umowa, niejasna sytuacja prawna, trudności z transferem pieniędzy czy konflikt wynikający z różnic kulturowych. Tymczasem w realiach brazylijskich największą wartością jest prewencja.
Realna pomoc prawna zaczyna się więc od analizy kontekstu: kim jest klient, jaki ma cel — inwestycyjny, rodzinny czy biznesowy — jakie dokumenty posiada i w jaki sposób planuje działać. Bardzo często pierwszym krokiem nie jest sporządzenie umowy, lecz uporządkowanie struktury prawnej i administracyjnej, która w Europie wydaje się oczywista, a w Brazylii wymaga zupełnie innego podejścia.
Drugi poziom to kwestie formalne, które dla wielu osób są zaskoczeniem. Legalizacja dokumentów, apostille, tłumaczenia przysięgłe, rejestracja w odpowiednich instytucjach — to elementy, które decydują o tym, czy dana czynność w ogóle istnieje w sensie prawnym. Europejczycy często zakładają, że dokument wydany w Polsce automatycznie działa w Brazylii, co oczywiście nie jest prawdą. I co ważne — działa to w obie strony. Brazylijczyk, który chce działać w Polsce, również musi przejść przez analogiczny proces.
Kolejnym obszarem jest struktura finansowa. Brazylia posiada bardzo specyficzny system regulacji przepływu kapitału, dlatego wiele problemów wynika z prób działania według modelu europejskiego. Realna pomoc prawna polega tu nie tylko na przygotowaniu dokumentacji, ale na zaplanowaniu całego procesu w sposób zgodny z lokalnym systemem finansowym.
Bardzo istotne są również sprawy rodzinne i relacyjne. Polacy często nie spodziewają się, jak duże znaczenie ma kontekst kulturowy w interpretacji zobowiązań, negocjacji czy komunikacji. W praktyce oznacza to, że prawnik musi pełnić rolę tłumacza dwóch rzeczywistości — nie tylko prawnej, ale także społecznej.
I wreszcie jest aspekt strategiczny. W wielu przypadkach realna pomoc polega na powiedzeniu klientowi rzeczy, których nie chce usłyszeć — na przykład że dana inwestycja nie ma sensu albo że pewne oczekiwania wynikają z błędnych założeń o rynku brazylijskim.
Podsumowując, pomoc prawna w Brazylii to nie tylko znajomość przepisów, ale zdolność do poruszania się pomiędzy dwoma systemami — europejskim i brazylijskim — oraz umiejętność przewidywania momentów, w których te systemy zaczynają się ze sobą rozmijać.
Dziennikarz: Jednym z najczęściej powracających tematów jest apostille. Proszę dokładnie wyjaśnić, czym to jest.
Marek Łoś:
Apostille jest jednym z fundamentów prawa międzynarodowego w praktyce.
To specjalne poświadczenie autentyczności dokumentu publicznego, wynikające z Konwencji Haskiej. W praktyce oznacza, że dokument wydany przez państwo A może zostać uznany przez państwo B, jeśli zostanie formalnie uwierzytelniony.
Kluczowe jest zrozumienie jednej rzeczy: dokumenty nie mają automatycznej mocy prawnej poza krajem ich wydania.
Polacy często są zdziwieni, że ich dokumenty wymagają dodatkowych procedur w Brazylii. Tymczasem symetria jest absolutna — Brazylijczyk, który chce działać w Polsce, musi przejść dokładnie przez ten sam proces.
Jeżeli Brazylijczyk pojawi się w Polsce z dokumentem bez apostille i odpowiednich tłumaczeń, polski urząd również go nie uzna.
To nie jest bariera — to mechanizm bezpieczeństwa międzynarodowego.
Dziennikarz: Kolejny szok to transfery pieniędzy.
Marek Łoś:
Tak, ponieważ Brazylia posiada bardzo zaawansowany system kontroli walutowej.
Europa przyzwyczaiła nas do niemal niewidocznego przepływu kapitału. W Brazylii każdy transfer musi mieć uzasadnienie prawne i dokumentacyjne.
Na pierwszy rzut oka wydaje się to utrudnieniem. W rzeczywistości jest to jeden z najsilniejszych mechanizmów ochrony inwestora — system zmusza do transparentności i minimalizuje ryzyko.
Dziennikarz: Wielu Polaków mówi o szoku językowym.
Marek Łoś:
To jeden z największych momentów zderzenia z rzeczywistością.
Portugalski jest językiem absolutnie dominującym — nie tylko w życiu codziennym, ale przede wszystkim w systemie prawnym, bankowym, administracyjnym i biznesowym. Dokumenty urzędowe, umowy, komunikacja z instytucjami państwowymi, procedury bankowe — wszystko odbywa się po portugalsku.
I tu pojawia się pierwsze zaskoczenie: nawet osoby bardzo wykształcone i zajmujące wysokie stanowiska nie zawsze posługują się angielskim na poziomie umożliwiającym prowadzenie złożonych spraw prawnych czy finansowych.
Drugi aspekt jest jeszcze głębszy: język to nie tylko narzędzie komunikacji, ale sposób myślenia.
Dziennikarz: W Pana przypadku było łatwiej — stworzył Pan jedną z największych sieci szkół językowych w Europie, Moose, i zna Pan sześć języków.
Marek Łoś:
To na pewno pomaga, ale nie rozwiązuje wszystkiego. Języki otwierają drzwi, ale prawdziwe zrozumienie przychodzi dopiero z doświadczeniem i wejściem w kontekst kulturowy.
Dziennikarz: Porozmawiajmy o inwestorach.
Marek Łoś:
Tutaj dochodzi do największego zderzenia oczekiwań z rzeczywistością. Polski inwestor często przyjeżdża z przekonaniem, że jako Europejczyk z kapitałem będzie traktowany wyjątkowo. Brazylia jest jednak jedną z największych gospodarek świata i posiada ogromny własny kapitał.
To kraj ponad 220 milionów mieszkańców, młodego społeczeństwa, ogromnych zasobów naturalnych — ropy, metali rzadkich i surowców strategicznych — oraz wyjątkowych warunków geograficznych.
Jednocześnie jest to gospodarka wciąż rozwijająca się, co oznacza ogromne możliwości dla polskich inwestorów.
Dziennikarz: Słyszałem, że konsultuje Pan także projekty dużego biznesu i środowisk publicznych.
Marek Łoś:
Tak, rzeczywiście coraz częściej zdarza się, że konsultacje dotyczą nie tylko inwestorów indywidualnych czy mniejszych przedsiębiorców, ale także projektów o większej skali — zarówno w sektorze prywatnym, jak i w środowiskach publicznych czy eksperckich.
Wynika to z kilku powodów.
Po pierwsze, Polska przez wiele lat koncentrowała swoją uwagę gospodarczą i strategiczną głównie na Europie oraz relacjach transatlantyckich. To było naturalne i przyniosło ogromne korzyści, ale jednocześnie sprawiło, że w obszarze Ameryki Południowej — a szczególnie Brazylii — nie powstało silne zaplecze eksperckie. Mamy relatywnie niewielką liczbę osób, które łączą znajomość prawa, realiów biznesowych, kultury oraz praktycznego doświadczenia funkcjonowania w tym kraju.
Kiedy więc polskie firmy, instytucje czy środowiska analityczne zaczynają interesować się Brazylią, często okazuje się, że brakuje punktów odniesienia — ludzi, którzy mogą nie tylko dostarczyć informacji, ale także pomóc zrozumieć kontekst systemowy.
Po drugie, zmienia się globalny układ gospodarczy. Coraz więcej przedsiębiorstw zdaje sobie sprawę, że dywersyfikacja rynków poza Europę staje się koniecznością, a nie tylko opcją. Brazylia — jako kraj liczący ponad 220 milionów mieszkańców, posiadający ogromny rynek wewnętrzny, znaczące zasoby naturalne, rozwijający się sektor technologiczny oraz strategiczne położenie — zaczyna być postrzegana jako potencjalny partner w długiej perspektywie.
Dlatego pojawiają się pytania o możliwości wejścia na rynek, współpracę technologiczną, logistykę, inwestycje infrastrukturalne czy rozwój nowych łańcuchów dostaw.
Po trzecie — i to jest bardzo ciekawy element — Polska ma w Brazylii bardzo dobrą reputację. Jesteśmy postrzegani jako naród pracowity, technicznie kompetentny i wiarygodny. To sprawia, że drzwi, które wydają się zamknięte z perspektywy europejskiej, w rzeczywistości bywają otwarte.
Natomiast kluczowe jest zrozumienie, że Brazylia nie jest rynkiem łatwym ani rynkiem „egzotycznej okazji”. To ogromny, złożony system gospodarczy, który wymaga strategicznego podejścia i cierpliwości.
Moja rola w takich projektach polega przede wszystkim na tłumaczeniu tych dwóch światów — pomaganiu stronom zrozumieć nie tylko przepisy czy procedury, ale także sposób myślenia, który często decyduje o sukcesie lub porażce współpracy.
Dziennikarz: Mercosur, BRICS i geopolityka?
Marek Łoś:
To jest bardzo ciekawy temat, ponieważ w Polsce — i szerzej w Europie — Mercosur i BRICS są często postrzegane przez pryzmat narracji politycznych albo medialnych uproszczeń, a nie realiów gospodarczych.
Zacznijmy od Mercosur.
Mercosur to przede wszystkim projekt gospodarczy i handlowy, którego celem jest integracja rynków Ameryki Południowej oraz ułatwienie przepływu towarów i inwestycji między państwami członkowskimi. Dla Europy często jest to abstrakcyjna struktura, natomiast dla firm działających w regionie oznacza realne mechanizmy wpływające na cła, logistykę, łańcuchy dostaw i dostęp do rynku.
W kontekście Polski znaczenie Mercosur dopiero zaczyna być dostrzegane. Jeśli patrzymy strategicznie, to potencjalne umowy handlowe między UE a Mercosur mogą w przyszłości znacząco zmienić dynamikę współpracy gospodarczej, szczególnie w sektorach takich jak rolnictwo, przemysł przetwórczy, technologie czy infrastruktura.
Drugi element to BRICS — i tutaj pojawia się wiele nieporozumień.
BRICS nie jest jednolitym blokiem ideologicznym ani sojuszem wymierzonym przeciwko Zachodowi. To raczej platforma współpracy państw o dużej skali gospodarczej, które starają się zwiększyć swoją autonomię w globalnym systemie finansowym i handlowym.
Brazylia prowadzi w tym kontekście politykę bardzo pragmatyczną. Nie jest państwem definiującym swoją strategię poprzez konfrontację z Europą czy USA. Brazylia historycznie stara się utrzymywać relacje wielowektorowe — współpracować jednocześnie z różnymi centrami siły.
W Polsce często pojawia się przekonanie, że Brazylia jest bliskim sojusznikiem Rosji czy krajów „antyzachodnich”. To uproszczenie wynikające z niezrozumienia brazylijskiej dyplomacji, która opiera się raczej na balansowaniu relacji niż na jednoznacznych blokach politycznych.
Z perspektywy inwestora czy przedsiębiorcy najważniejsze jest zrozumienie, że Brazylia jest graczem globalnym, który myśli kategoriami długoterminowymi. To kraj, który jednocześnie współpracuje z Zachodem, rozwija relacje z Azją i uczestniczy w strukturach takich jak BRICS, nie rezygnując z własnej autonomii strategicznej.
Dla polskiego biznesu oznacza to jedno: Brazylia nie jest peryferyjnym rynkiem egzotycznym, ale jednym z kluczowych punktów przyszłej architektury gospodarczej świata.
Dziennikarz: Czy jest Pan związany rodzinnie z Brazylią?
Marek Łoś:
Tak — i myślę, że to jest jeden z elementów, który w największym stopniu zmienił moją perspektywę na ten kraj.
Moja żona jest Brazylijką, a jeden z moich synów posiada również obywatelstwo brazylijskie. To sprawia, że Brazylia nie jest dla mnie wyłącznie obszarem zawodowym czy rynkiem inwestycyjnym — jest przestrzenią życia rodzinnego, codziennych doświadczeń i relacji, które wykraczają daleko poza kontekst biznesowy.
Jest ogromna różnica między obserwowaniem kraju z perspektywy inwestora czy doradcy a funkcjonowaniem w nim jako członek rodziny. Dopiero wtedy zaczyna się rozumieć rzeczy, które trudno opisać w analizach — dynamikę relacji rodzinnych, znaczenie wspólnoty, sposób podejmowania decyzji czy rolę emocji w życiu społecznym.
Brazylijska rodzina funkcjonuje inaczej niż europejska. Relacje są często bardziej intensywne, bardziej bezpośrednie i silniej osadzone w codziennym kontakcie. To zmienia sposób postrzegania czasu, zobowiązań i priorytetów. Dla wielu Europejczyków bywa to zaskakujące, ponieważ jesteśmy przyzwyczajeni do większego dystansu i indywidualizmu.
Dzięki temu doświadczeniu nauczyłem się patrzeć na Brazylię nie tylko przez pryzmat systemów prawnych czy analiz gospodarczych, ale także przez realne życie ludzi — ich aspiracje, obawy, styl komunikacji i sposób budowania relacji.
To z kolei bardzo pomaga w pracy z polskimi klientami, ponieważ mogę tłumaczyć nie tylko przepisy czy procedury, ale także kontekst kulturowy, który często decyduje o sukcesie lub porażce projektów.
Jednocześnie życie pomiędzy dwoma światami — europejskim i brazylijskim — daje unikalną perspektywę. Pozwala zobaczyć, jak bardzo różne mogą być sposoby rozumienia tych samych pojęć: bezpieczeństwa, zaufania, profesjonalizmu czy stabilności.
I paradoksalnie właśnie to doświadczenie rodzinne sprawia, że patrzę na Brazylię bardziej realistycznie — nie idealizując jej, ale też nie upraszczając.
Dziennikarz: Mam wrażenie, że wielu Europejczyków próbuje zrozumieć Brazylię według kategorii, które do niej nie pasują.
Marek Łoś:
Tak — i powiedziałbym, że to jeden z kluczowych problemów, który wpływa nie tylko na indywidualne decyzje inwestorów czy przedsiębiorców, ale także na sposób, w jaki Europa postrzega Amerykę Południową jako całość.
Europa przez ostatnie dekady funkcjonowała w środowisku relatywnie stabilnym instytucjonalnie. Systemy prawne są przewidywalne, administracja działa według jasno określonych procedur, a integracja europejska stworzyła poczucie wspólnego standardu działania. To powoduje, że Europejczyk często zakłada, że „prawidłowość” oznacza jednolitość, przewidywalność i formalną spójność.
Brazylia rozwijała się w zupełnie innym kontekście historycznym, społecznym i gospodarczym. To kraj ogromnych kontrastów — jednocześnie bardzo nowoczesny i głęboko zakorzeniony w relacyjnej kulturze społecznej. W efekcie wiele procesów, które Europejczyk interpretuje jako brak systemowości, w rzeczywistości opiera się na innych mechanizmach stabilizacji.
Na przykład w Europie często ufamy przede wszystkim instytucjom. W Brazylii równie ważne są relacje międzyludzkie, sieci społeczne i kontekst osobisty. To nie oznacza braku profesjonalizmu — oznacza po prostu inny model budowania zaufania.
Drugim poziomem jest tempo zmian. Europa dąży do minimalizowania ryzyka poprzez regulacje i standaryzację. Brazylia funkcjonuje w środowisku większej dynamiki, gdzie elastyczność i zdolność adaptacji są często ważniejsze niż absolutna przewidywalność.
Dla inwestora europejskiego może to być początkowo dezorientujące, ponieważ niektóre elementy systemu wydają się mniej uporządkowane. Ale jeśli spojrzymy głębiej, zobaczymy, że jest to inny sposób osiągania równowagi — bardziej organiczny niż formalny.
Trzeci aspekt to percepcja skali.
Europa jest stosunkowo małym, gęsto regulowanym obszarem. Brazylia jest kontynentalnym państwem o ogromnej różnorodności regionalnej. Próba analizowania jej jednym europejskim modelem prowadzi do uproszczeń, które mogą być kosztowne — zarówno w biznesie, jak i w interpretacji społecznej.
Dlatego zawsze powtarzam, że kluczem do zrozumienia Brazylii nie jest próba narzucenia jej europejskich kategorii, ale nauczenie się myślenia w dwóch systemach jednocześnie. Dopiero wtedy zaczyna się dostrzegać, że to, co początkowo wygląda jak chaos, jest w rzeczywistości inną formą porządku.
I właśnie w tym miejscu pojawia się największa szansa — ponieważ osoby, które potrafią funkcjonować pomiędzy tymi dwoma sposobami myślenia, zaczynają widzieć możliwości niewidoczne dla innych.
Dziennikarz: Jedno zdanie dla Polaka?
Marek Łoś:
Nie próbuj interpretować Brazylii przez Europę. Spróbuj ją zrozumieć — wtedy zobaczysz jej prawdziwy potencjał.